Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.12.55 ]

مقدمه
تنوع زیستی، بهعنوان یک مبحث مهم در بـوم شناسـی در چنـد دهه گذشته محسوب میشود (14). بیشتر مطالعات و تحقیقـاتبوم شناختی انجام شده در ارتبـاط بـا مبحـث تنـوع زیسـتی در دهههای گذشته بر پوشش گیاهی و جانوری روی زمین متمرکز بوده است اما در سالهای اخیر بررسی تنوع در ساختارهای زیرزمین نیز مورد توجه قرار گرفته است (15).
در حال حاضر، کاهش تنـوع زیسـتی در بـوم سـازگان هـایخشکی، علیرغم فعالیت در سطح بینالمللی برای غلبـه بـر ایـنتهدی د وج ود دارد و در م ورد تن وع زیس تی ارگانیس مهــا و جانداران خاکزی که از اجزای مهم و کلیدی در هر سیستم بومشناختی هستند (26) و در بهبود حاصـلخیزی خـاک، تولیـداتزمین و پایداری بوم سازگان (از طریـق فرآینـدهای بیولوژیـک)نقش عمده دارند، غفلت شده است. تنـوع عملکـرد بیولـوژیکیدر خ اک و پیچی دگی آنه ا، ض رورت تمرک ز تحقیق ات روی جانداران خاکزی را که ارتباط قـوی بـا خـدمات بـوم سـازگان (Ecosystem services) دارند ایجاد نموده است (8). جانـدارانخاکزی هم بهعنوان مصرف کننده در فرآیندهای خـاک شـرکتدارند و هم در چرخه مواد غذایی و انرژی که رشد گیاهـان بـهآن وابسته است عامـل اصـلی محسـوب مـیشـوند (17). ایـنارگانیسمها، اثر مسـتقیم و غیرمسـتقیم روی تولیـد و بهـرهوری زمین دارند.
دستۀ مهمی از جانداران خاکزی، جانـداران بـزرگ خـاکزیهستند که از اهمیـت بسـیار در چرخـه مـواد غـذایی و انـرژیبرخوردارند و اثرات مهمی روی پویایی مواد آلی و روند تجزیه در خاک دارند (8 و 20). درتحقیقی رسی (23) بیان میکند کـهگونههای کرمخاکی از عاملهای مهم در دینامیک ساختار خـاکهستند و توزیع جمعیت آنها میتواند اثـر مهمـی روی عملکـردبوم سازگان داشته باشد. بنابراین، با توجه به نقش مهم جانداران ب زرگ خ اکزی در عملک رد ب وم س ازگان، تعی ین عام له ایتأثیرگذار روی تنوع و توزیع این ارگانیسمها از اهمیـت زیـادیبرخوردار است (20). از آنجا که کاهش ارگانیسمهـای خـاکزیمیتواند اثرات منفی روی ساختار خاک، رونـد تجزیـه، فرآینـدنفوذ و تبادل گازها داشـته باشـد، رشـد گیاهـان را نیـز مختـلمیکند. بنابراین، در بوم شناسی و برنامههای حفاظت، مـدیریتزیستگاه و ارزیابی بوم سازگان، تعیین شاخصهای تنوع، غنـا وفراوانی این جانداران مورد نیاز است (21). این شاخصها برای کمی کردن الگوی تنوع زیستی جانداران بـزرگ خـاکزی بسـیارکاربردی میباشند (16). لازم بهذکر است کـه غنـا و فراوانـی ازخصوصیات اصلی جوامع جانوری هستند (17) کـه مـیتواننـدبهعنوان شاخصهایی برای بررسی ارتباط بین ساختار جمعیـتجانداران و الگوهای زیستی و غیرزیستی رویشگاه، کمی کـردنتخریـ بهـ ای انسـ انی و برنامـ ههـ ای مـ دیریتی اسـ تفادهشوند (25).
عاملهای خارجی شامل عاملهای غیرزیستی مانند اقلـیم وخصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک یـا دس ترسـی بـه منـابع وعاملهای زیستی شامل رقابت درون گونهای و برون گونهای یـاقدرت پراکنش آنها میباشند (7). از میان عوامل مختلف، توزیع ارگانیسمهای خاک از پوشش گیاهی که یک سـاختار موزاییـکافقی با شرایط متفاوت میکرواقلیمی و دسترسی به مـواد غـذاییایجــاد مــی کنــد، تــأث یر زیــاد مــی پــذیرد (18). پوســپیچ واسکالسکی (22) با بررسی عاملهای مؤثر روی ساختار جمعیت کرمخاکی، به تأثیر تراکم گیاهان روی ساختار این جانـداران درمقیاس محلی اشاره میکنند.
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.12.55 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.12.55 ]

بهطور کلی، پوشش گیاهی بهصورت مسـتقیم و غیرمسـتقیمبرای جانداران یک رویشگاه منابع غذایی فراهم مـی کنـد . طبـقتحقیقات بهعمل آمده، ارتباط سوسکEleodes در علفزارهـاینیمه خشک با سـاختار قطعـات پوشـش گیـاهی گـزارش شـدهاست. همچنین اثر توزیع گیاهـان روی توزیـع مکـانی جمعیـتبندپایان خاک در تحقیق دیگری تایید شـده اسـت (7). در ایـنمیان، تراکم درختان و پوشش گیاهی که عبارتست از تعداد افراد یک گونه در واحد سطح و تحت تاثیر الگوی پراکنش گونـه هـا قرار دارد (4) روی جانداران اثر میگذارد (9). تحقیقـات کمـیروی اینکه چگونه ارگانیسمهای خاکزی از خصوصیات گیاهـانتاثیر میپذیرند انجام شده است (9). بنابراین بررسـی و تحقیـقدر زمینــه ارتبــاط گیاهــان و جانــداران بــزرگ خــاکزی ازضرورتهای موجود است (17).

شکل 1. منطقه مورد مطالعه و نحوه نمونهبرداری (تصویرها از Google earth)(این شکل در نسخه الکترونیکی بهصورت رنگی و واضح آمده است)
جنگلهـای حاشـیه رودخانـه در اسـتان خوزسـتان اهمیـت زیادی را بهلحاظ بومشناختی و زیسـت محیطـی دارنـد . پوشـشغالب این جنگلهـا ،پـده (Populus euphratica Olivier)، گـز(.Tamarix arceuthoides Bge) و سـریم (Roemer & SchultLycium shawii) میباشد. تاکنون تحقیقات کمی در خصـوصارتباط این پوششهای درختی با تنوع زیستی جانـداران بـزرگخاکزی صورت گرفته است. غلامی و همکـاران (4) بـا تحقیـقدر جنگلهای حاشیه رودخانه کرخه به این نتیجه رسـیدند کـهتراکم درختان با شاخصهای تنـوع زیسـتی جانـداران بـزرگخ اکزی ارتب اط دارد. ه مچن ین س بزی و همک اران (2) در جنگلهای حاشیه رودخانه کارون اثـر تـک درختـان پـده بـرفراوانی، تنوع، غنا و یکنـواختی جانـداران بـزرگ خـاکزی رامورد بررسی قرار دادند. با این حـال هـیچ تحقیقـی تـا کنـون ارتباط این گونههای درختی و درختچهای و ویژگیهای کمی آنها مانند (قطر تاج، ارتفاع تاج، ارتفاع کل) را با تنوع زیسـتی جانداران بزرگ خاکزی ارزیابی نکرده است. همچنین تاکنـون مشخص نشده که پراکنش عمودی جانـداران بـزرگ خـاکزیدر خاک این جنگلها چگونه است. لذا این پژوهش بـه دنبـالیافتن ارتباط تنوعزیستی جانداران بزرگ خاکزی با درختـان ودرختچههای گز، پده و سریم میباشد و همچنین مـی خواهـداز تف اوت ت اثیر ای ن گون هه ای درخت ی و درختچ های ب ر تنوعزیستی جانداران بزرگ خاکزی آگـاه شـود ضـمن اینکـهتوزیع عمقی جانداران بزرگ خاکزی را هم مورد بررسـی قـراردهد.
مواد و روشها
منطقه مورد مطالعه در حاشیه رودخانه مارون واقع در شهرستان بهبهان در جنوب شرقی استان خوزستان و در عرض جغرافیـ ایی شمالی ˝53´38°30 تـا ˝38 ́39 °30 و طـول جغرافیـایی شـرقی″37 ′9°50 تا ˝25´10°50 قـ رار دارد. مسـاحت ایـن منطقـه 65هکتار و ارتفاع آن از سـطح دریـا بـین 250 تـا 300 متـر اسـت(شکل 1). براساس آمارهای ایستگاه هواشناسی بهبهان میـانگی ن بارش سالانه 04/350 میلیمتـر و میـانگین دمـای سـالیانه 5/24درجهی سانتیگراد است. از لحاظ اقلیمی ایـن منطقـ ه براسـاسروش دومارتن با ضریب خشـکی برابـر بـا 4/10 دارای اقلیمـ ی نیمه خشک است (1).
در ایـــن تحقیـــق تعـــداد 175 قطعـــه نمونـــه بـــر رویترانسکتهایی با فاصله 100 متر از یکدیگر و عمود بر رودخانه برای جمعآوری جانداران بزرگ خاکزی برداشـت شـد، فاصـلهقطعه نمونههای جانداران بـزرگ خـاکزی از یکـدیگر بـر رویخطوط ترانسکت 50 متر انتخاب گردید. سپس جانداران بزرگ خاکزی در قطعه نمونههایی با ابعاد 50×50 سـانتی متـر و در دو عمــق10-0 و 25-10 ســانتیمتــری خــاک و بــهروش دســتی جم عآوری ش دند و در کیس ههــای مخص وص ب رای انتقــال بــهآزمایشــگاه جهــت شــمارش و تعیــین زیتــوده ریختــه شدند (3). بهمنظـور یـافتن ارتبـاط بـین گونـه هـا ی درختـی وماکروفون خاک عواملی از جمله تعداد گونههای درختی ،درصد تاج پوشش کل، درصد تاج پوشش پده، درصد تاج پوشش گز،ارتفاع تاج پوشش گونـه هـا ی درختـی ، ارتفـاع کـل گونـه هـا یدرختی، قطر برابر سینه و قطر تاج گز و پده، فاصله نزدیکتـریندرخت پده و گز بـه پـلات جانـداران بـزرگ خـاکزی، فاصـلهنزدیکترین درخت به پـلات جانـداران بـزرگ خـاکزی، فاصـلهپلات تا قطورترین درخـت، عمـق لاشـریزه و درصـد پوشـشعلفی مورد اندازهگیـری قـرار گرفـت. بـرای انـدازه گیـری ایـن
پارامترها قطعه نمونههایی به ابعاد 5 متـر × 5 متـر بـا مرکزیـتپلات جانداران بزرگ خاکزی پیاده گردید.
بهمنظور ارزیابی تنوع زیستی جانداران بـزرگ خـاکزی سـهشاخص تنوع (شانون از رابطه 1)، غنا (منهینیـک از رابطـه 2) و یکنواختی (شلدون از رابطه 3) در نرم افزار PAST محاسبه شدند.
لازم بهذکر است که غنا بهطور ساده تعـداد گونـه در یـک جامعـهاست. لیکن غیرمحتمل است که تمام گونـه هـا دارای تعـداد افـرادیکسان باشند. توزیع افراد در میان گونهها تحت عنـوان یکنـواختیخوانده میشود. وقتی که کلیه گونـه هـ ا تقریبـاًتقریبـا دارای تعـداد افـرادمساوی باشند، یکنواختی حـداکثر خواهـد بـود. تنـوع گونـه ای از ترکیب دو پارامتر غنا و یکنواختی بهدست میآید و در واقع غنـایگونهای است که بهوسیله یکنواختی موزون شده است (6).
ShannonH  ((p )(lnpii))[1]
Menhinick ( s )

n
H
e

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

n

H

e

[2] Sheldon  ()[3]
S
که در این رابطههاn تعداد افراد ،P نسبت تعداد یـک گونـه بـهکل گونهها و S تعداد گونه است.
با توجه به نرمال نبودن دادههـا از آزمـون هـای ناپارامتریـک استفاده شد. برای مقایسه فراوانـی و زیتـوده جانـداران بـزرگخاکزی در عمـق هـای مختلـف از آزمـون Willcoxon اسـتفاده گردیــد (28). بــرای یــافتن تفــاوت در پوشــش درختــی ودرختچهای براساس ویژگیهای مورد بررسی آنهـا آنـالیزDCA (Detrended Correspondence Analysis) انجـام شـد. جهـت مقایســه فراوانــی و تنــوع جانــداران بــزرگ خــاکزی در ز یــرپوش شه ای تفکی ک ش ده ب راس اس آن الیز DCA از آزم ونکروسکال- والیس (معادل ناپارامتری آنالیز واریانس یـک طرفـه )استفاده گردید (28). همچنین از همبستگی اسپیرمن، (رابطـه 4)جهت بررسی همبستگی جانداران بزرگ خاکزی با ویژگیهـایمورد بررسی پوشش درختی و درختچهای استفاده شد (5).
64370663396

rs  1 (6 2di2 n)[4]
n
در ایــن رابطــه n تعــداد مشــاهده، d تفــاوت رتبــههــاوrs ضریب همبستگی اسپیرمن است.
بهجز آنالیز چند متغیره که در نـرم افـزارCANACO نسـخه DCA 4.5 انجام گرفت. دیگـر آنالیرهـای آمـاری بـا اسـتفاده ازنرمافزار SPSS نسخه 16 انجام شد.
نتایج
نت ایج نشــان داد کــه بــیش از 90 درصــد فراوانــی و زیتــودهجانداران بزرگ خاکزی در لایه بالایی خاک مورد مطالعه یعنـیعمق 10-0 سانتیمتری خاک قرار داشت و فراوانـی و زیتـوده جانداران بزرگ خاکزی در عمق بیشتر از 10 سانتیمتـر در ایـنجنگلها بسیار کم بـود . بـه طـوری کـه فراوانـی و زیتـوده کـلجانداران بزرگ خاکزی بههمراه فراوانی و زیتوده هر دو گـروهبندپایان و کرمخاکی در عمق 10-0 سانتیمتر بیشـتر از 25-10سانتیمتر بود (جـدول 1). ایـن جانـداران شـامل خرخـاکی هـا،مورچــههــا، عنکبــوتهــا ،پادمــان، صــدپاها و سوســکهــابودند.
126873867918Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.12.55 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.12.55 ]

باتوجه به کم بودن جانداران بزرگ خاکزی در عمق 25-10
126873867918Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.12.55 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:33 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.12.55 ]

** معنی دار در سطح 1 درصد
سانتیمتر همبستگی جانداران بزرگ خاکزی فقـط در عمـق اولخاک با ویژگیهای مورد بررسی پوشش درختـی ارزیـابی شـد.
جدول 1. مقایسه جانداران بزرگ خاکزی (میانگین و اشتباه معیار درون پرانتز) در دو عمق خاک
فراوانی
)
تعداد

در

پلات
(
زی
توده
)
پلات
گرم

در

(

فراوانی

  • 1

پاسخ دهید